Захиралар айланувчанлигини тезлаштириш: кўрсаткичга қандай таъсир қилиш мумкин

Захиралар айланувчанлиги — ҳисобланадиган кўрсаткич. Унга таъсир қилиш усулларини танлаш учун захиралар айланувчанлиги коэффициенти қандай ҳисобланишини ва қайси омилларга таъсир кўрсатишимиз мумкинлигини эслаб ўтамиз.

Захиралар айланувчанлиги формуласи икки йўналишда ишлаш кераклигини яққол кўрсатади: сотувларни ошириш ва ўртача ойлик захираларни оптималлаштириш. Захираларга эътибор қаратамиз, чунки сотувлар — алоҳида катта мавзу бўлиб, уни ушбу мақолада кўриб чиқмаймиз.

Захиралар айланувчанлиги динамикасини таҳлил қилишда ортиқча захиралар (Overstock) баҳоланади ва назорат қилинади. Overstock’нинг юқори даражаси салбий таъсир кўрсатади ва ортиқча захиралари юқори бўлган компания кўплаб нохуш ҳолатларга чидашга мажбур бўлади:

Захиралар айланувчанлиги коэффициенти ўзгаришларини йил давомида, шунингдек йилдан-йилга мониторинг қилиш сотув ҳажмидаги тебранишларни кузатиш ва беқарор талаб сабабларини топиш имконини беради.

Захиралар айланувчанлигини тезлаштириш усуллари

Ортиқча захиралар даражасини пасайтириш ҳисобига захиралар айланувчанлигини тезлаштириш ҳам аниқ, ҳам яширин муаммоларни ҳал қилиш имконини беради.

1. Аввало, бу музлатиб қўйилган пул маблағлари. Натижада компания яхши сотиладиган ва фойда келтирадиган товарни сотиб ололмайди, чунки унга шунчаки пул йўқ. Шунингдек, агар маблағлар кредит ҳисобидан бўлса, кредитлар бўйича фоизларни тўлаш учун қўшимча харажатларни кўтаради.

2. Товарларнинг эскириши — у жисмоний (озиқ-овқат маҳсулотларининг яроқлилик муддатлари) ҳам, маънавий ҳам бўлиши мумкин. Масалан, компьютер техникасида модель 2–3 ой ичида эскиради. Товарларнинг эскириши ҳисобдан чиқаришлар ва қайтаришларга сабаб бўлади, бу эса захиралар шаклланишига, бевосита зарарларга ва қўшимча логистика харажатларига олиб келади.

3. Йўқотишларни қандайдир камайтириш ва дўкондаги товарлар айланувчанлигини ошириш учун компаниялар арзонлаштириш савдоларини ўтказишга мажбур бўлади. Аммо шуни тушуниш керакки, арзонлаштириш — энг яхши ечим эмас, чунки рентабеллик фоизи кескин пасайишидан ташқари, ҳеч ким ҳисобга олмайдиган яширин харажатлар ҳам бор. Масалан, маркетинг ва сотув бўлимлари рентабел товарни илгари суриш ва сотиш устида ишлаш ўрнига кам сотиладиган ёки муддати тугаётган товарлар бўйича арзонлаштириш механизмларини (акциялар, реклама ва ҳ.к.) ишлаб чиқади ва жорий этади. Яширин йўқотишлардан яна бири: арзонлаштирилаётган товар билан бир тоифадаги товарларнинг оддий нархдаги сотувлари пасаяди. Арзонлаштирилган пивони ёки оддий нархдаги шунга ўхшашини сотиб олиш танлови олдида турган мижоз эҳтимол арзонроқ нархни танлайди. Яна бир парадоксал оқибат бор — товарни фақат арзонлаштирилган нархларда сотиб олишга «ўргатилган» мижозлар тоифаси. Улар принцип бўйича оддий нархда сотиб олмайди, балки акциядаги позицияларни кутади ёки излайди.

4. Шунингдек, нохуш ҳолатларга етказиб берувчиларга ҳали сотилмаган товар учун тўлаш зарурати ҳам киради. Бу компанияни касса узилишларига ва маблағ жалб қилиш бўйича қўшимча харажатларга олиб келиши мумкин.

5. Ортиқча товарларни сақлаш ва кўчириш бўйича қўшимча харажатлар. Ритейлда узоқ туриб қолган товар пештахталардаги қимматли жойни эгаллайди ва «пештахтанинг 1 м² дан айланма» кўрсаткичини пасайтиради. Дистрибьютор ортиқча захираларни бир нуқтадан бошқасига — филиаллар ва омборлар ўртасида кўчиришга мажбур бўлади.

Захираларни самарасиз бошқаришда юзага келадиган бошқа бир чеккалик — муайян позициялар бўйича захираларнинг етишмаслиги (танқислиги).

Одатда компаниялар юқорида келтирилган барча нохуш ҳолатларни охиригача англамайди ва уларнинг иқтисодий оқибатларини эса аниқ ҳисобламайди.

Товар захираларининг айланиш тезлигини қандай ўзгартириш мумкин

Агар сотувлар ўсаётган бўлса-ю, савдо нуқтасининг фойдалилиги аввалги даражада қолса ёки пасайса, бунинг кенг тарқалган сабаби ортиқча захиралардир. Товарлар айланиш тезлигини таҳлил қилиш дўкондаги бизнес-жараёнлар қанчалик самарали қурилганини, ортиқча захиралар шаклланишига нима сабаб бўлганини ўз вақтида кузатиш ва вазиятни баҳолагандан сўнг уни ўзгартириш бўйича қарорлар қабул қилишга ёрдам беради.

Захиралар айланувчанлигининг паст коэффициенти омборда товар ортиқчалиги ва сотувлар сустлигидан далолат беради. Бошқа томондан, юқори коэффициент кўпинча товарлар тез сотилаётганини ва ритейлер захираларнинг зарур даражасини сақлаб тура олмаслик хавфи борлигини кўрсатади.

Захиралар айланувчанлигини тезлаштиришга комплекс чораларни жорий этиш: захираларни бошқариш жараёнларини оптималлаштириш ва автоматлаштириш, масалан, ABM Inventory ёрдамида, имкон беради.

Тизим товар захиралари даражасини оптималлаштириш, ортиқча товарга эга бўлмаслик ва шу билан бирга ҳар доим керакли товарни керакли жойда, керакли вақтда мавжуд қилиш имконини беради. Бу воситанинг ўзига хослиги шундаки, у бир вақтнинг ўзида захиралар айланувчанлиги формуламизнинг «Сотувлар» суратига ҳам, «Захиралар» махражига ҳам таъсир қилади. Уни жорий этиб, компания иккала бошқарув вазифасини бир вақтда ҳал қилади. Лойиҳа кейсини кўриб чиқамиз.

Савдо тармоғи захиралари айланувчанлигини оптималлаштириш учун ABM Inventory тизимини жорий этиш

Компанияни лойиҳа олди текшируви вақтида ташқи етказиб берувчиларга ТМ учун буюртмалар ва ТМ’дан дўконларга кўчиришлар ҳисоб тизимида шакллантирилар эди. Кўчиришлар автоматик тарзда шакллантирилиб, юборилар эди. Шу пайтда компания ҳисоб тизимини алмаштиришга қарор қилди ва ўтиш даврида буюртмалар ва кўчиришлар қаерда шакллантирилишини, бунинг учун прогнозлаш алгоритмларидан фойдаланилганини ҳал қилиш зарур эди.

Захираларни бошқаришни автоматлаштириш учун ABM Inventory ечими танланди.

Захиралар айланувчанлиги ва лойиҳанинг бошқа мақсадлари

• Ортиқча товар захираларини камайтириш;
• Корхона айланувчанлиги кўрсаткичларини яхшилаш;
• Дўконларда товарлар мавжудлигининг юқори даражасини сақлаш.

Товарларни улашнинг дастлабки босқичида ҳар бир SKU бўйича буферлар (ҳар бир сақлаш нуқтасидаги мақсадли захира даражаси) ҳисоблаб чиқилди. Бир неча тўлдириш циклидан сўнг тизим буферларни товарнинг ҳақиқий истеъмолига мувофиқ тузатди. Буферларни динамик бошқариш алгоритми шу тарзда ишлайди.

Кейин тизим бошқарувига DFO алгоритми бўйича бошқариладиган ТМ товарлари уланди. У марказий омбор ёки тақсимлаш марказларининг эҳтиёжини тўлдирувчи бўғин сарфи асосида эмас, балки тармоқ талаби асосида ҳисоблайди. Бунда тармоқ эҳтиёжи марказий омборни таъминлаш даври учун баҳоланади, шу билан бирга тармоқнинг ҳар бир дўкони учун бу давр ТМ’дан дўконларга кўчириш жадвалларидан келиб чиқиб турлича бўлиши мумкин ва бунда тармоқ сотувларига ҳам, қолдиқларига ҳам таянилади. Агар тармоқда етарли захира бўлса, марказий омбордан ташқи етказиб берувчига буюртма берилмайди. Шунингдек, тизим баъзи белгиланган шартларда ҳар бир етказиб берувчининг ишончлилиги ҳақидаги маълумот асосида ТМ суғурта захирасини мустақил ҳисоблаш функциясига эга, бу маълумотни тизимнинг ажралмас қисми бўлган мослашувчан аналитика тизими ёрдамида олиш мумкин.

Шунингдек, DFO алгоритми тармоқдаги бўлажак акциялар ёки мавсумийлик ҳақидаги маълумотларга таяниб, ТМ учун харидларда реклама акциялари ва мавсумийликни муваффақиятли прогноз қилади. Умуман олганда, DFO алгоритми ТМ захирасини тармоқ захираси билан тузилмалаштириш ва «боғлаш» имконини беради ҳамда «ТМ — тармоқ» боғламида айланувчанликни уйғунлаштиради.

Товар захираларини бошқаришнинг асосий кўрсаткичлари бош экранда дашборд форматида тақдим этилган. Маълумотлар реал вақтда янгиланади, бу захиралар ҳолатини тезкор кузатиш имконини беради. Панелнинг юқори қисмига менежернинг алоҳида эътиборини талаб қиладиган товарлар бўйича кўрсаткичлар чиқарилган: TOP-mover (компания айланмасининг 80% ини яратадиган товарлар), янги товарлар, акциядаги товарлар. Ранг ечимидан фойдаланиш менежерлар эътиборини муаммоли жойларга — ортиқча захиралар ва бой берилган сотувларга визуал қаратиш имконини беради.

Лойиҳа давомида ABM Inventory товар захираларини бошқариш тизимига товарларнинг барча асосий тоифалари уланди. Ҳозирги вақтда тизим бошқаруви остида 1,3 млн га яқин товар позицияси (дўконлар ва ТМ бўйича фаол ассортимент) мавжуд. Тизим ҳар куни етказиб берувчилар билан келишилган буюртмалар жадвалларига қараб ТМ’дан дўконларга 30 тадан 50 тагача кўчиришни ва 263 та етказиб берувчига 20–40 та буюртмани автоматик шакллантиради ва юборади.

Кўчиришлар ва буюртмаларни автоматик шакллантиришдан ташқари, тизимда асосий кўрсаткичларни реал вақт режимида мослашувчан таҳлил қилиш имконияти ҳам амалга оширилган.

Асосий кўрсаткичлар динамикасини йириклаштирилган ҳолда таҳлил қилиш имконини берадиган ҳисобот — захиралар ҳафталик динамикаси тўғрисидаги ҳисобот. Ушбу ҳисобот кўрсаткичлар трендларини кўриш, айни пайтда захираларда бирор муаммо бор-йўқлигини аниқлаш имконини беради. Бу ҳисобот ҳам, бошқа ҳисоботлар каби, номенклатура маълумотномаси тоифалари, етказиб берувчилар ва ташқи етказиб берувчилар (ТМ’га товар етказиб берадиганлар), тоифаларни бошқарадиган менежер ва бошқа аналитикалар бўйича фильтрлар қўллаган ҳолда тузилиши мумкин.

Агар товарлар айланувчанлиги ёмонлашиши билан боғлиқ муаммо аниқланса — қўлланилган фильтрга қараб ҳар бир сақлаш жойидаги ҳар бир товар учун айланувчанликни ҳисоблайдиган ҳисоботдан фойдаланиш мумкин:

Агар ортиқча товар захиралари билан боғлиқ муаммо аниқланса, уларни ортиқча захиралар тўғрисидаги ҳисобот ёрдамида таҳлил қилиш мумкин. Ҳисобот ҳар бир сақлаш жойидаги ҳар бир товар бўйича ортиқча захираларнинг ҳафталик кўрсаткичлари асосида тузилади ва ўтган 5 ҳафта учун маълумотни пул ифодасида акс эттиради. Тизим, шунингдек, ҳар бир ҳафта учун товар бўйича ортиқча захира кўрсаткичининг яхшиланиши ёки ёмонлашишини кузатади ва агар кўрсаткич ёмонлашган бўлса, бундай қаторни қизил рангда белгилайди.

Ушбу ҳисобот ортиқча захирага эга аниқ товарлар ҳақидаги маълумотдан ташқари, қайси товар гуруҳлари, етказиб берувчилар, менежерлар ёки сақлаш жойлари кесимида ортиқча захиралар билан вазият яхшиланганини ёки ёмонлашганини ҳам кўрсатади.

Бой берилган сотувлар кўрсаткичи бўйича ҳам шунга ўхшаш ҳисобот мавжуд.

Агар ортиқча товар захиралари билан боғлиқ муаммо аниқланса, эҳтимол, сабаб ассортиментдан чиқарилаётган товарлардадир. Тизимда ассортиментдан чиқарилаётган товарлар билан ишлаш бизнес-жараёни назарда тутилган: аввал товарга ТМ’дан ташқи етказиб берувчига буюртма беришни ёпадиган мақом автоматик берилади. Сўнгра, ТМ қолдиқлари тугагандан кейин, товарни кўчиришлар учун ёпиш мақоми автоматик берилади. Кейин, бутун тармоқ қолдиқлари тугагач, тизим товарни нофаол қилади. Аммо тармоқда қолдиқлар ҳали мавжуд экан, уларни чиқарилаётган товарлар қолдиқлари тўғрисидаги ҳисобот ёрдамида кузатиш мумкин.

Агар бой берилган сотувлар билан боғлиқ муаммо аниқланса, 70–80% ҳолларда уларнинг сабаби — етказиб берувчининг кам етказиб бериши. Етказиб берувчининг ишончлилигини баҳолаш учун етказиб берувчи ишончлилиги даражасини юқори даражада тушуниш ва қайси буюртмаларнинг бажарилиши ёки бажарилмаслиги бундай ишончлилик даражасига олиб келганини таҳлил қилиш имконини берадиган ҳисоботлар амалга оширилган.

Етказиб берувчилар билан музокаралар олиб бориш учун етказиб берувчи маълумотлари статистикаси тўғрисидаги ҳисоботдан фойдаланиш мумкин. Биргина шу ҳисоботда етказиб берувчи товарлари сотуви, захиралар, айланувчанлик, бой берилган сотувлар ва ортиқча захиралар, етказиб берувчининг ишончлилик даражаси ва бу кўрсаткичларнинг вақт бўйича динамикаси ҳақидаги маълумотлар жамланган.

Тармоқ товар захиралари айланувчанлигини тезлаштириш бўйича лойиҳа натижалари

Савдо тармоғида ABM Inventory захираларни мақбул бошқаришнинг марказлашган тизими жорий этилди. Натижалар:

1. Давр мобайнида 14 та янги дўкон очилганини ҳисобга олганда, тармоқ захираси аввалги даражада қолди (ўзгармади);

2. Сотувлар 16,5% га ошди;

3. Айланувчанлик 6,5% га яхшиланди;

4. ТМ захираси 10–13% га камайтирилди; бунда тармоқ бўйича сотувлар ва бой берилган сотувлар барқарор даражада турибди.

Ишлаб чиқариш захиралари айланувчанлигини тезлаштириш

Ишлаб чиқариш захиралари айланувчанлигини тезлаштиришга Demand Driven (DDMRP) методологиясини жорий этиш орқали эришилади.

Demand Driven’ни жорий этиш сотувларни прогноз қилишга таянмасдан, захираларни реал талаб асосида бошқариш имконини беради. Бунинг учун жавоб бериш вақтини сезиларли даражада қисқартириш ва юзага келаётган воқеаларга анча тезроқ жавоб бериш керак. Бундан ташқари, DDMRP методологияси ишлаб чиқариш жараёнини сезиларли даражада чўзадиган ва узлуксиз ишлаб чиқариш жараёнини таъминлаш учун катта захираларни сақлашга мажбур қиладиган ишлаб чиқариш занжиридаги ўзаро боғлиқликларни бартараф этади: спецификация бир нечта маҳсулотдан, маҳсулот эса бир қатор компонентлардан иборат ва ҳар бир бўғинда суғурта захираси ҳажми кўзда тутилган. DDMRP’ни жорий этиш жараёнида захирани сақлашнинг асосий жойлари аниқланади ва айнан уларда буферлар шакллантирилади, қолган барча бўғинлар ортиқча (суғурта) захиралардан максимал даражада озод қилинади.

DDMRP ёрдамида ишлаб чиқариш захиралари айланувчанлигини тезлаштириш ҳақида кўпроқ маълумотни, шунингдек халқаро компаниялардаги жорий этиш мисолларини мақолаларда ўқинг ва бепул вебинарларда билиб олинг.

Захиралар айланувчанлигингиз яхши бўлсин!